درمان دیسک کمر - کمر درد

چنانچه دیسک‌های (لایه‌های لاستیک مانند با اثر حفاظتی) بین مهره‌های ستون فقرات آسیب ببیند، مشکل فتق دیسک کمر ایجاد می‌شود. دیسک ستون فقرات تا حدی شبیه دونات ژله‌ای با مرکزی نرم‌تر است که در میان یک بخش خارجی سخت‌تر قرار گرفته است. پارگی، بیرون‌زدگی یا فتق دیسک زمانی رخ می‌دهد که بخشی از این مرکز ژله‌ای نرم تر از پارگی بخش خارجی سفت‌تر بیرون بزند. فتق دیسک عصب‌های مجاور را تحریک می‌کند و در نتیجه بیمار دچار درد، کرختی یا ضعف در بازو یا پا می‌شود. از سوی دیگر بسیاری از بیماران با هیچ علامتی مواجه نمی‌شوند. درمان اکثر موارد فتق دیسک نیازی به جراحی ندارد. 

علل

فتق دیسک عموماً نتیجه سایش تدریجی ناشی از افزایش سن است که از آن با اصطلاح فرسایش (دژنراسیون) دیسک یاد می‌شود. میزان آب موجود در دیسک‌های ستون فقرات به موازات افزایش سن کمتر می‌شود. با خشک شدن دیسک انعطاف پذیری آن کمتر و در برابر پارگی آسیب پذیرتر می‌شود و حتی یک کشیدگی یا چرخش جزیی نیز به آن آسیب می‌زند.

اکثر بیماران نمی‌توانند علت دقیقی برای فتق دیسک پیدا کنند. استفاده از عضلات کمر و پشت بدن به جای عضلات ران و پا برای بلند کردن اشیاء سنگین و بزرگ یا چرخیدن و برگشتن هنگام بلند کردن اشیاء از علل فتق دیسک به شمار می‌آید. آسیب‌دیدگی‌های ناشی از سقوط و زمین خوردن یا وارد شدن ضربه به کمر و پشت بدن نیز به ندرت باعث فتق دیسک می‌شود. 

عوامل خطر

عوامل زیر احتمال فتق دیسک را افزایش می‌دهد:

• وزن: اضافه وزن فشار مضاعفی را به دیسک کمر وارد می‌کند.
• شغل: شاغلین در حرفه‌های بدنی سنگین بیشتر در معرض ناراحتی‌های کمر هستند. انجام مکرر حرکت‌های بلند کردن، کشیدن، خم شدن به پهلو و چرخیدن احتمال دیسک کمر را افزایش می‌دهد.
• ژنتیک: برخی افراد به لحاظ ژنتیکی بیشر مستعد دیسک کمر هستند.

علائم

اکثر موارد فتق دیسک به کمر (مهره‌های کمری) مربوط می‌شود، هرچند مهره‌های گردنی نیز از این آسیب در امان نیستند. شایع‌ترین نشانه‌ها و علایم فتق دیسک عبارت است از:  

• درد پا یا بازو: در صورت فتق دیسک کمر شدیدترین درد معمولاً در باسن، ران و ساق پا حس می‌شود و گاهی درد به بخشی از کف پا نیز سرایت می‌کند.
• بی حسی یا گزگز: افراد دچار فتق دیسک غالباً در بخش‌های مربوط به عصب‌های آسیب‌دیده دچار بی حسی یا گزگز می‌شوند.
• ضعف: عضله‌های مربوط به عصب‌های آسیب‌دیده معمولاً ضعیف می‌شود. در نتیجه بیمار تلوتلو می‌خورد یا در بلند کردن و نگه داشتن اشیاء با دشواری روبرو می‌شود.

اگر از گردن درد یا کمر دردی رنج می‌برید که در پایین بازو یا پا منتشر می‌شود یا با بی‌حسی، گزگز یا ضعف همراه است در اولین فرصت به پزشک مراجعه کنید. 

عوارض 

جراحی اورژانسی به منظور جلوگیری از فلج یا ضعف دائمی ضرورت می‌یابد. در صورت مواجهه با شرایط زیر برای درمان اورژانسی اقدام کنید: 

• تشدید علائم: درد، بی حسی یا ضعف به حدی تشدید شود که نتوانید فعالیت‌های معمول روزانه را انجام دهید.
• اختلال در عملکرد مثانه یا روده: بیماران دچار سندرم کودا اکوینا یا سندرم دم اسبی با مشکل بی‌اختیاری ادرار یا دشواری در ادرار کردن، حتی در زمان پر بودن مثانه، روبرو می‌شوند.
• بی حسی در ناحیه زینی: بی حسی پیشرونده به تدریج ناحیه‌هایی را درگیر می‌کند که در تماس با زین  اسب قرار می‌گیرد. یعنی بخش داخلی ران، پشت پاها و اطراف راست روده (رکتوم) به تدریج بی حس می‌شود.

تشخیص

پزشک در حین معاینه‌ی بالینی حسایت به لمس پشت بدن را بررسی می‌کند و معاینه عصب شناختی را به منظور بررسی موارد زیر انجام می‌دهد:

• واکنش‌ها
• قدرت عضلانی
• توانایی در راه رفتن
• توانایی در حس کردن لرزش‌ها، خراش‌ها یا لمس‌های خفیف

پزشک در اکثر موارد فتق دیسک را با توجه به نتایج معاینه بالینی و بررسی سابقه پزشکی تشخیص می‌دهد. اگر پزشک احتمال ابتلا به عارضه دیگری را بدهد یا مشاهده عصب‌های درگیر را ضروری بداند، دستور انجام آزمایش‌های زیر را می‌دهد: 

• رادیولوژی

فتق دیسک در عکس دو بعدی رادیولوژی تشخیص داده نمی‌شود، اما این روش تصویربرداری برای تشخیص افتراقی و رد احتمال ابتلا به دیگر عارضه‌های دامن زننده به کمر درد، مانند عفونت، تومور، مشکلات هم محوری ستون فقرات یا شکستگی استخوان، مفید است.

• سی تی اسکن (مقطع نگاری رایانه ای): در سی تی اسکن مجموعه‌ای از تصاویر رادیولوژی (اشعه ایکس) از جهت‌های مختلف گرفته می‌شود و سپس این عکس‌ها با هم تلفیق می‌شود تا تصاویر مقطعی از ستون فقرات و ساختارهای اطراف آن به دست آید.
• ام آر آی (تصویربرداری رزونانس مغناطیسی): برای تصویربرداری از ساختارهای داخلی بدن از امواج رادیویی و میدان مغناطیسی قوی استفاده می‌شود. این روش برای تایید محل فتق دیسک و مشاهده عصب‌های درگیر کاربرد دارد.
• میلوگرام

رادیولوژی پس از تزریق ماده رنگی (حاجب) در مایع ستون فقرات انجام می‌شود. این آزمایش فشاری را نشان می‌دهد که در اثر فتق دیسک‌های متعدد یا دیگر عارضه‌ها روی نخاع یا عصب‌های وارد می‌شود.

آزمایش عصب 

چگونگی حرکت تکانه‌های الکتریکی در امتداد بافت عصبی در نوار عصب و عضله (الکترومیوگرام) و هدایت عصبی اندازه گیری می‌شود تا محل آسیب دیدن عصب مشخص شود.

روش‌های درمان دیسک کمر 

درمان‌های نگهدارنده و محافظه‌کارانه علائم اکثر بیماران را ظرف چند روز یا چند هفته تسکین می‌دهد؛ این درمان‌ها عمدتاً بر اجتناب از قرارگیری در موقعیت‌های دردناک، دنبال کردن یک برنامه ورزشی برنامه‌ریزی شده و مصرف دارو متمرکز می‌شود.

دارو درمانی

• مسکن غیرتجویزی: اگر درد خفیف تا متوسط باشد، پزشک مصرف مسکن‌های غیرتجویزی مانند ایبوپروفن (ادویل، مورتین IB و اقلام مشابه) یا ناپروکسین (الیو و اقلام مشابه) را توصیه می‌کند.
• داروهای مخدر: اگر درد با مصرف مسکن غیرتجویزی آرام نشود، پزشک داروهای مخدری مانند کدئین یا ترکیب اکسی کدون ـ استامینوفن (پرکوست، اکسی کانتین و اقلام مشابه) را برای یک دوره کوتاه تجویز می‌کند.
• ضدتشنج‌ها: این داروها در اصل برای کنترل تشنج و صرع تجویز می‌شود، اما به درمان انتشار درد عصبی که غالباً یکی از علایم فتق دیسک است نیز کمک می‌کند.
• شل کننده‌های عضلانی: این داروها در صورت گرفتگی و انقباض عضلانی تجویز می‌شود. گیجی و سستی از عوارض جانبی معمول این داورها به شمار می‌رود.
• تزریق کورتیزون 

کورتیکواستروئیدهای سرکوب کننده التهاب مستقیماً در ناحیه اطراف عصب‌های نخاعی تزریق می‌شود. تصویربرداری از ستون فقرات کمک می‌کند تا تزریق در نهایت ایمنی انجام شود. گاهی یک دوره درمان استروئید خوراکی برای کاهش ورم و التهاب تجویز می‌شود.  

اوزون تراپی

گاز اکسیژن ـ اوزون در دیسک آسیب دیده تزریق می‌شود. سوزن گاز را مستقیماً به دیسک می‌رساند تا حجم داخل دیسک کاهش یابد. این کاهش حجم نتیجه اکسیداسیون پروتئوگلیکان‌ها یعنی پروتئین‌های موجود در داخل مرکز ژلاتینی مانند دیسک، موسوم به نوکلئوس پولپوزوس، است.

 لیزردرمانی

لیزر تراپی درمانی ایمن و موثر برای فتق دیسک است که محدودیت سنی ندارد. این درمان بدون درد غیرتهاجمی و غیرجراحی است و هیچ عوارضی ندارد. در لیزر درمانی از انرژی نوری متمرکز لیزر برای درمان درد و التهاب استفاده می‌شود.  

طب فیزیکی و توان بخشی

اگر درد ظرف چند هفته تسکین نیابد، پزشک طب فیزیکی و توان بخشی را توصیه می‌کند. متخصص موقعیت‌ها و حرکت‌های اصلاحی را به بیمار آموزش می‌دهد که درد ناشی از فتق دیسک را به حداقل می‌رساند. در طب فیزیکی از روش‌های مختلفی بهره گرفته می‌شود. درمان‌های غیرفعالی مانند ماساژ عمقی بافت، درمان با سرما و گرما، تحریک الکتریکی (TENS) و آب درمانی، بدن را آرام می‌کند.

برنامه طب فیزیکی و توان بخشی معمولاً با درمان‌های غیرفعال شروع می‌شود و درمان‌های فعالی مانند پایداری عضلات مرکزی، انعطاف‌پذیری، آب درمانی و تقویت عضلات، معمولاً به موازات بهبود یافتن بدن شروع می‌شود. درمان فعال بدن را تقویت و از بروز مجدد درد جلوگیری می‌کند. متخصص بهترین برنامه درمانی را متناسب با شرایط هر بیمار تهیه می‌کند.

جراحی

موارد انگشت‌شماری از فتق دیسک به جراحی نیاز پیدا می‌کند. پزشک در صورتی جراحی را توصیه می‌کند که درمان‌های نگهدارنده نتواند علائم را  ظرف 6 هفته بهبود دهد.

روش‌های جایگزین

بعضی درمان‌های مکمل و جایگزین کمر درد مزمن را تسکین می‌دهد. در ادامه پرکاربردترین این روش‌های درمانی را توضیح می‌دهیم.

• کایروپراکیتک

• دستکاری ستون فقرات کمر دردی را تسکین می‌دهد که بیمار حداقل یک ماه است از آن رنج می‌برد. درمان کایروپراکتیک گردن به ندرت منجر به گونه‌های خاصی از سکته مغزی می‌شود.

طب سوزنی

اگر چه نتایج طب سوزنی جزیی است، اما این روش برای آرام کردن درد مزمن کمر و گردن مفید است.

ماساژ

این درمان دستی تسکین کوتاه مدت را برای بیمارانی به ارمغان می‌آورد که از کمر درد مزمن رنج می‌برند.

یوگا

یوگا ترکیبی از تمرین‌های تنفسی، فعالیت بدنی و مدیتیشن است که عملکرد را بهبود می‌دهد و کمر درد مزمن برخی بیماران را آرام می‌کند.

پیشگیری 

روش‌های زیر برای پیشگیری از فتق دیسک مفید است:

• ورزش

تقویت عضله‌های بالاتنه به پایداری و حمایت از ستون فقرات کمک می‌کند.

• حفظ حالت بدنی مناسب

حالت اندامی مناسب فشار روی ستون فقرات و دیسک‌ها را کاهش می‌دهد. کمر و پشت بدن را، به ویژه هنگام نشستن یا ایستادن طولانی مدت صاف نگه دارید.

• نگه داشتن وزن در حد مناسب

اضافه وزن فشار بیشتری را به ستون فقرات و دیسک‌ها وارد می‌کند و در نتیجه آنها بیشتر مستعد فتق می‌شوند.